Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2021, Blaðsíða 238

„GUð ER DAUðUR EN HANN vEIT ÞAð EKKI“
209
afslöppuðu lífsviðhorfi en á laun sækja bæði trú og harðneskjuleg bönn að
okkur hið innra. Með þennan bakgrunn til viðmiðunar má sjá hvar mistök
Dostojevskís er að finna. Dostojevskí kom fram með róttækasta tilbrigðið
við hugmyndina „Ef Guð er ekki til er allt leyfilegt“ í „Bobok“. „Bobok“ er
furðulegasta smásaga höfundarins og enn ruglar hún túlkendur í ríminu. Er
þessi undarlega „viðbjóðsfantasía“ einfaldlega afurð sem rekja má til geð-
veiki höfundar? Eða er sagan kaldranaleg vanhelgun, andstyggileg tilraun
til að skopstæla sannleik hinnar guðdómlegu Opinberunarbókar eins og
hann birtist í sjálfri Biblíunni?7 Í „Bobok“ þjáist drykkjusjúkur, bókhneigður
maður að nafni Ívan Ívanovijts af ofheyrnum:
Ég er farinn að sjá og heyra skrýtna hluti, ekki beint raddir heldur
eins og einhver við hlið mér muldri „bobok, bobok, bobok!“
Hvað þýðir þetta bobok? Ég verð að dreifa huganum. Ég fór
út í leit að einhverju til að létta mér lundina, ég rakst á jarðar-
för.
Hann fylgir því fjarskyldum ættingja til grafar. Síðan verður hann eftir í
kirkjugarðinum og heyrir óvart kaldhæðnislegt og léttúðugt samtal hinna
látnu án þeirra vitundar.
Og ég veit ekki hvernig þetta vildi til, en allt í einu fór ég að heyra
ýmislegt. Í fyrstu veitti ég því enga athygli og virti að vettugi. En
samtalið hélt áfram. Ég heyrði kæfð hljóð líkt og púðar væru fyrir
vitum þeirra sem töluðu en samt voru hljóðin skýr og mjög nálæg.
Ég rankaði við mér, settist upp og fór að hlusta gaumgæfilega.
Af þessum orðaskiptum ræður hann að mannleg meðvitund lifir um skeið
eftir dauða efnislíkamans og heldur velli uns rotnun lýkur að fullu en hinir
látnu tengja algjöra rotnun hræðilegu og surgandi hljóðlíkingarorði, orðinu
„bobok“. Einn þeirra segir:
Sem betur fer eigum við tvo til þrjá mánuði eftir ólifaða en svo –
bobok! Ég legg til að við nýtum mánuðina tvo eins ánægjulega og
hægt er og byrjum allt upp á nýtt á nýjum grunni. Herrar mínir! Ég
legg til að við ýtum frá okkur allri skömm.
7 Í blábyrjun sögunnar er að finna undarlega neitun á orðum Rimbauds, Je est un autre
[Ég er annar]: „Þetta er ekki ég; þetta er algjörlega önnur manneskja.“