Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2021, Blaðsíða 239

SLAvOJ ŽIŽEK
210
Hinir dauðu, sem gera sér grein fyrir því að þeir eru fullkomlega óbundnir
veraldlegum skilyrðum, ákveða að skemmta hver öðrum með því að segja
sögur úr tilveru sinni í lifanda lífi.
„[…] en ég vil ekki að við ljúgum. Það er algjört aðalatriði og eina
sem skiptir einhverju máli. Maður getur ekki lifað á yfirborðinu án
þess að ljúga því líf og lygi eru sömu merkingar. En hér munum við
skemmta okkur með því að ljúga ekki. Látum allt flakka því hvað
sem hver segir hefur gröfin sitthvað til síns ágætis! við skulum allir
segja sögu okkar upphátt og ekki skammast okkar hætishót. Til að
byrja með skal ég segja ykkur frá sjálfum mér. Ég bý yfir rándýrs-
eðli skal ég segja ykkur. Því var algjörlega haldið í heljargreipum
rotinna fjötra þarna uppi á yfirborðinu og svoleiðis rígbundið.
Burtu með fjötrana og eyðum þessum tveimur mánuðum í blygð-
unarlausum sannindum! Berháttum okkur og verum allsberir!“
„verum allsberir, verum allsberir!“ görguðu raddirnar allar sem
ein.“8
Sá viðurstyggilegi ódaunn sem leggur fyrir vit Ívans Ívanovijts er ekki af
rotnandi líkum heldur siðferðilegur ódaunn. Svo hnerrar Ívan Ívanovijts
skyndilega og hinir látnu þagna; álögunum er aflétt og við erum á ný stödd
í venjulegum raunveruleika:
Þegar hér var komið sögu hnerraði ég skyndilega. Það gerðist upp
úr þurru og óvart en áhrifin voru sláandi. Allt varð hljótt og féll í
dúnalogn eins og vænta má í kirkjugörðum, eins og draumur hvarf
þetta allt. Nú ríkti grafarþögn. Ég held ekki að þeir hafi blygðast
sín vegna nærveru minnar, þeir höfðu ákveðið að ýta frá sér allri
skömm! Í fimm mínútur beið ég – ekki eitt aukatekið orð, algjör
kyrrð.

Míkhaíl Bakhtín sá fullkomna ímynd listsköpunar Dostojevskís í „Bobok“,
allt höfundarverk hans í hnotskurn þar sem meginstef þess birtist, nefnilega
sú hugmynd að „allt sé leyfilegt“ ef hvorki Guð né ódauðleiki sálarinnar eru
til. Í karnívalískum undirheimi lífs „á milli tveggja dauða“ eru allar reglur
og hvers kyns ábyrgð látin lönd og leið. Hinir ódauðu geta ýtt frá sér allri
8 [Textinn er þýddur úr enskri þýðingu smásögunnar eins og hann birtist í texta
Žižeks. – Þýðandi.]