Ritið : tímarit Hugvísindastofnunar - 01.01.2021, Blaðsíða 127

STEInaR ÖRn ERLuSOn
130
(2. útgáfa, 1984) eftir Gunnar M. Magnúss, um sæfarendur.2 Æviskrárnar
hafa líklega byggst á upplýsingum sem aðstandendur höfðu sent inn árið
1946 og með einhverjum hætti ratað til Helga Haukssonar sem sá um aðra
útgáfu bókarinnar. Myndir og æviatriði látinna sæfarenda fylgdu síðan ljós-
myndum úr fórum Gunnars sem gefnar voru Ljósmyndasafni Íslands í Þjóð-
minjasafni árið 2004.3 Æviskrárnar í bókinni sýna að þetta var gríðarlegur
fjöldi sem lést en það er ókannað hvort um sé að ræða fleira fólk en er að
finna í myndasafninu sjálfu og þá hversu margt.
Fram að aldamótunum 1900 var sorg allajafna gerð sýnileg í gegnum
hluti, klæðnað og siði, en á tuttugustu öldinni færðist sorgin aftur á móti
af opinberum vettvangi og inn á einkavettvang fólks og tapaði trúarlegu,
táknrænu og félagslegu gildi sínu.4 Sorg er í eðli sínu persónuleg tilfinning
og viðbragð við missi, á meðan sorgarferlið snýr að því hvernig unnið er úr
sorginni. Sigmund Freud taldi að til þess að eðlilegt sorgarferli gæti farið
fram þyrfti fólk að átta sig á hvern það hefði misst og hvað það hefði misst með
honum. Freud taldi jafnframt að ef fólk gerði sér ekki grein fyrir báðum
þáttum missisins, þá gæti sorgin leitt til þunglyndis (melankólíu) og sem
„bendir til að þunglyndið sé á einhvern hátt tengt viðfangsmissi, sem er ekki
meðvitaður gagnstætt sorginni.“5 Hvorki er öruggt að eðlilegt sorgarferli
2 Gunnar M. Magnúss, „Þeir sem fórust og féllu 1939–1945“ og „Æviskrár“, Virkið í
norðri, Reykjavík: Virkið, 1984, önnur útgáfa, bls. 215–239 og 241–391.
3 arkífið með myndunum er geymt í upprunalegum umslögum í mannamyndasafni
Ljósmyndasafns Íslands í Þjóðminjasafni, bæði þeim sem prentuð voru og merkt
„SJÓMannaBLaÐIÐ „VÍKInGuR“. PÓSTHÓLF 425. REYKJaVÍK. MInn-
InGaRRIT“ sem og í öðrum umslögum í ýmsum stærðum sem fólk hefur sjálft
útbúið og sent.
4 Samanber Darian Leader, The New Black. Mourning, Melancholia and Depression,
London: Hamish Hamilton, 2008. Í þessu sambandi eru einnig áhugaverðar hug-
myndir Philippe ariés um breytingar á viðhorfinu til dauðans, sjá til dæmis í „Death
Denied“, The Hour of Our Death, new York: Knopf, 1981, bls. 559–595 og „For-
bidden Death“, Western Attitudes Towards Death. From the Middle Ages to the Present,
Baltimore: The John Hopkins university Press, 1974, bls. 85–103.
5 Sigmund Freud, „Sorg og þunglyndi“, Ritgerðir, Sigurjón Björnsson þýddi, Reykja-
vík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2002, bls. 57–79, hér bls. 64. Það er mikilvægt að
sálgreiningin er kenning sem skoðar einstaklinginn iðulega í sambandi við eitthvað
viðfang og að sálræn heilsa einstaklinga veltur á heilbrigðum tengslum þeirra við þau
viðföng í heiminum sem eru orsakir þráar þeirra eða hneigða. Í Undir oki siðmenn-
ingar (1930) skrifaði Freud stuttlega um ljósmyndun og sagði: „Með ljósmynda-
vélinni hefur [maðurinn] skapað sér tæki til þess að halda svipulum sjónmyndum
föstum, rétt eins og hljómplatan varðveitir tóna og rödd. Hvort tveggja er í raun
efnisgerving á getu hans til upprifjunar, minnis hans“. Sigmund Freud, Undir oki
siðmenningar, Sigurjón Björnsson þýddi, Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag,