Hugur - 01.01.2012, Side 83

Hugur - 01.01.2012, Side 83
 Vilji og skynsemi 83 komið fram og þróast á stigbundinn hátt.27 Frá þessu sjónarhorni eru meðvit- aðar viljaathafnir mannsins ekki andstæða ósjálfráðra viðbragða heldur má líta á hvoru tveggja sem birtingarmynd ólíkra stiga í þróun mannshugans, þar sem ósjálfráð „lífeðlisfræðileg“ viðbrögð hafa þróast til meðvitaðrar, skynsamlegrar og viljabundinnar breytni á náttúrulegan hátt. Í sálfræði Spencer falla því tilfinningar mannsins, skynsemi og vilji undir sama hatt. Öll meðvituð og sjálfráð breytni felur í sér og er óhugsandi án minnis, skyn- semi, tilfinninga og vilja.28 Meðvitund mannsins getur gert sér ólíkar hugmyndir um ólík viðbrögð við tilteknum aðstæðum, sem geta ýmist byggt á eðlisávísun, minni, skynsemi eða tilfinningum, sem takast á og leitast við að raungerast. Viljinn er hinsvegar fólginn í raungervingu ákveðinnar hugmyndar og er orsakavaldur að líkamlegum og sálrænum athöfnum en er jafnframt orsakaður af lífeðlisfræðilegri gerð mannsins og sem slíkur er viljinn skilyrtur og lögmálsbundinn.29 Viljinn er ekki frjáls eða sjálfráður nema í takmörkuðum skilningi. Spencer mótmælir ekki þeirri hugmynd að hver og einn hafi frelsi til að gera það sem hann eða hún vill eða þráir en viljinn er engu að síður lögmálsbund- inn í þeim skilningi að hver einstaklingur hefur nauðsynlega til að bera vilja til einhvers eða þrá eftir einhverju. Þó að einstaklingurinn geti haft áhrif á viljann er viljinn ávallt nauðsynlega til staðar, og einstaklingurinn hefur ekki vald yfir því hvort hann vill eða vill ekki. Viljinn er óaðskiljanlegur hluti af sálfræðilegri gerð mannsins sem hann hefur ekki vald yfir. Spencer telur að þeim sem haldi fram óskoruðu frelsi viljans skjöplist hrapallega um gerð sjálfsins og að í því fel- ist eitthvað meira en „samþætt meðvitund raunverulegra sálfræðilegra þátta“.30 Hugmyndin um fullkomlega sjálfráðan vilja virðist gera ráð fyrir því að maðurinn geti brotið þau lögmál sem eru að verki í sálarlífi hans, að viljinn komi til sem ytra boðvald sem er ekki náttúrulegur hluti af sálfræðilegri gerð hans. Þegar einhver lýsir breytni sinni og segir „ég ákvað“ eða „ég vildi“ virðist vera gert ráð fyrir því að sjálfið sé eitthvað annað og meira en þeir sálfræðilegu þættir sem lágu að baki hvötinni og athöfninni. Útkoman hefði orðið allt önnur án frjáls vilja. Markmið Spencers að þessu leyti er ekki að reyna að draga úr mikilvægi viljans eða koma einstaklingnum undan því að bera siðferðilega ábyrgð á gjörðum sínum. Afstaða Spencers snýst um að ekki sé hægt að taka viljann „út fyrir sviga“ heldur sé vilj- inn þvert á móti samofinn náttúrulegri og sálfræðilegri gerð mannsins, rétt eins og skynsemi hans og tilfinningar. Hin hefðbundna hugmynd um fullkomlega frjálsan vilja virðist hinsvegar byggja á mannskilningi af þeim toga sem einkenndi hugmynd Kants um manninn sem íbúa tveggja heima. Sú hugmynd að viljinn sé sjálfstæður þáttur sjálfsins sem sé óháður lögbundnum sálfræðilegum grundvelli hans er einfaldlega blekking í huga Spencers. 27 Sama rit: 317. 28 Sama rit: 366. 29 Sama rit: 367. 30 Sama rit: 369.
Side 1
Side 2
Side 3
Side 4
Side 5
Side 6
Side 7
Side 8
Side 9
Side 10
Side 11
Side 12
Side 13
Side 14
Side 15
Side 16
Side 17
Side 18
Side 19
Side 20
Side 21
Side 22
Side 23
Side 24
Side 25
Side 26
Side 27
Side 28
Side 29
Side 30
Side 31
Side 32
Side 33
Side 34
Side 35
Side 36
Side 37
Side 38
Side 39
Side 40
Side 41
Side 42
Side 43
Side 44
Side 45
Side 46
Side 47
Side 48
Side 49
Side 50
Side 51
Side 52
Side 53
Side 54
Side 55
Side 56
Side 57
Side 58
Side 59
Side 60
Side 61
Side 62
Side 63
Side 64
Side 65
Side 66
Side 67
Side 68
Side 69
Side 70
Side 71
Side 72
Side 73
Side 74
Side 75
Side 76
Side 77
Side 78
Side 79
Side 80
Side 81
Side 82
Side 83
Side 84
Side 85
Side 86
Side 87
Side 88
Side 89
Side 90
Side 91
Side 92
Side 93
Side 94
Side 95
Side 96
Side 97
Side 98
Side 99
Side 100
Side 101
Side 102
Side 103
Side 104
Side 105
Side 106
Side 107
Side 108
Side 109
Side 110
Side 111
Side 112
Side 113
Side 114
Side 115
Side 116
Side 117
Side 118
Side 119
Side 120
Side 121
Side 122
Side 123
Side 124
Side 125
Side 126
Side 127
Side 128
Side 129
Side 130
Side 131
Side 132
Side 133
Side 134
Side 135
Side 136
Side 137
Side 138
Side 139
Side 140
Side 141
Side 142
Side 143
Side 144
Side 145
Side 146
Side 147
Side 148
Side 149
Side 150
Side 151
Side 152
Side 153
Side 154
Side 155
Side 156
Side 157
Side 158
Side 159
Side 160
Side 161
Side 162
Side 163
Side 164
Side 165
Side 166
Side 167
Side 168
Side 169
Side 170
Side 171
Side 172
Side 173
Side 174
Side 175
Side 176
Side 177
Side 178
Side 179
Side 180
Side 181
Side 182
Side 183
Side 184
Side 185
Side 186
Side 187
Side 188
Side 189
Side 190
Side 191
Side 192
Side 193
Side 194
Side 195
Side 196
Side 197
Side 198
Side 199
Side 200
Side 201
Side 202
Side 203
Side 204
Side 205
Side 206
Side 207
Side 208
Side 209
Side 210
Side 211
Side 212
Side 213
Side 214
Side 215
Side 216
Side 217
Side 218
Side 219
Side 220
Side 221
Side 222
Side 223
Side 224
Side 225
Side 226
Side 227
Side 228
Side 229
Side 230
Side 231
Side 232
Side 233
Side 234
Side 235
Side 236
Side 237
Side 238

x

Hugur

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Hugur
https://timarit.is/publication/603

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.